Top
Creativiteit en zelfbeeld

Creativiteit en zelfbeeld

Een grijze muis. Zo voelde ik me de eerste jaren op de middelbare school. Onopvallend, stil, onzeker. Zeker niet zonder vriendinnen, maar desondanks voelde ik me niet echt thuis tussen al die leerlingen die zo zelfverzekerd rondliepen, populair waren, deden waar ze zin in hadden… ik voelde me niet op mijn gemak. Dat veranderde toen ik me realiseerde dat ik talent had voor muziek. Ik kon iets dat niet iedereen kon. Dat gaf me een identiteit. Ik was nog steeds stil en zeker niet opvallend, maar ik was ook ‘dat meisje’ dat optrad op concertavonden, vrijdagmiddag soms wat eerder vertrok vanwege orkestrepetities op het conservatorium. Ik leerde de leiding nemen in een ensemble, op een podium staan en liet mezelf horen. Muziek maken hielp me enorm om steviger in mijn schoenen te staan, dat leek eigenlijk vanzelf te gaan.

 

 

Maak gewoon muziek

 

Dat bleef niet zo. Vanaf het moment dat ik op het conservatorium terechtkwam, veranderde er iets: er kwam druk bij kijken. ‘Je zit nu op het conservatorium, nu móet het goed zijn’ spookte het door mijn hoofd. Niet meer muziek maken omdat je dat nou eenmaal doet en leuk vindt, maar muziek maken omdat het je taak geworden is. De verwachting. Hoewel ik de opleiding met succes afsloot, knaagde het toch. Austin Kleon (2019) zegt over creativiteit: “be the verb, not the noun”. Dus in mijn geval: doe niet zo je best om ‘muzikant’ te zijn, maak gewoon muziek. Zonder verwachtingen. Nog altijd heb ik daar moeite mee en ik vraag me wel eens af hoe het geweest zou zijn als ik een andere opleidingskeuze had gemaakt. Toen ik hier over nadacht, realiseerde ik me dat je zelfbeeld een grote rol speelt bij het uitvoeren van creatieve taken. In eerste instantie gaf muziek maken mij een identiteit, en later is die identiteit in de weg gaan zitten. Waar muziek in eerste instantie mijn zelfbeeld opbouwde, werkte het later averechts. Hoe werkt die samenhang tussen creativiteit en zelfbeeld?

 

 

Zelfbeeld

 

Hoe zou je jezelf omschrijven? Aan de hand van je culturele achtergrond? Leeftijd? Relaties met anderen? Of je opleiding, baan of persoonlijkheid? Je identiteit bestaat uit veel van deze aspecten, die met elkaar samenhangen. Hoe je door anderen gezien wordt, hangt daarnaast ook van de context af. Zo zal een collega je op een andere manier omschrijven dan je ouders dat zullen doen. Het beeld dat je van jezelf hebt, wordt ‘zelfbeeld’ genoemd. Dit wordt gevormd vanuit eerdere ervaringen die je al vanaf je vroege jeugd hebt opgedaan.

 

 

Functie van je zelfbeeld

 

Je staat misschien niet dagelijks stil bij je zelfbeeld, maar we hebben het hard nodig om goed te kunnen functioneren. De wijze waarop je naar jezelf kijkt, bepaalt namelijk voor een groot deel je gedrag. Een realistisch zelfbeeld is daarbij enorm helpend. Het zorgt er bijvoorbeeld voor dat je de baan of opleiding kiest die bij je past of dat je effectieve relaties aangaat (Derks, 2013). Indien je daarbij vervolgens succesvol bent, versterkt dit het beeld dat je al had. Je zelfbeeld kan je gedrag echter ook op een negatieve manier beïnvloeden. Indien je er sterk van overtuigd bent dat je niet intelligent bent, zul je wellicht niet eens aan die opleiding of baan beginnen.

 

 

Hoe ontstaat je zelfbeeld?

 

De basis voor je zelfbeeld wordt voor een groot deel gelegd in de kindertijd. Veel overtuigingen die op latere leeftijd hardnekkig blijken te zijn, zijn op jonge leeftijd ontstaan. De volwassene die niet aan een opleiding durft te beginnen, heeft als kind wellicht regelmatig opmerkingen gekregen als “Jij snapt ook niks, waarom doe je niet gewoon wat ik zeg? Anderen kunnen dit wel!”. Gezaghebbende personen (ouders, leerkrachten) kunnen hier heel veel invloed op hebben. In mijn werk op de hogeschool merk ik dat dit soort overtuigingen er bij sommige studenten diep in zitten. Zelfs wanneer ze vrijwel hun hele opleiding hebben afgerond, blijkt één struikelvak voldoende om al die succeservaringen teniet te doen: “zie je wel? Ik ben hier inderdaad te dom voor”. We zijn geneigd om de patronen waarin we zijn gaan geloven, steeds weer te bevestigen, zelfs wanneer er heel veel bewijs is voor het tegenovergestelde.

 

 

Kan het zelfbeeld je creativiteit beïnvloeden?

 

Uit mijn inleiding blijkt al dat creativiteit en zelfbeeld elkaar kunnen versterken, maar dat je zelfbeeld ook een negatieve invloed kan zijn. Die beïnvloeding vindt al plaats in het begin van het creatieve proces. Wanneer je een creatieve activiteit wil ondernemen, zul je eerst (bewust of onbewust) willen inschatten of je kans van slagen hebt. Derks (2013) geeft aan dat je daarbij eerst een voorstelling van het gevraagde in je hoofd maakt (bijvoorbeeld het bespelen van een instrument), en vervolgens vergelijk je dit met eerder opgedane ervaringen. Zo schat je je kansen op succes in. In mijn ervaring als muziekschooldocent doen kinderen en volwassenen dit op verschillende manieren:

 

Enthousiast kijkt een 7-jarige leerling naar me, nadat ze net voor het eerst geluid uit haar klarinet heeft gekregen. Het klinkt stoffig, het kraakt, maar dat deert niet. “Ja, ik kan het!”

 

Een volwassen leerling krijgt tijdens de eerste les een heel behoorlijk geluid geproduceerd, en het lukt ook al om vingers op de goede plek te zetten. Toch kijkt ze me vragend aan: “waarom klinkt het niet zo mooi als bij jou? Ik ben hier niet zo goed in volgens mij”

 

Zowel het kind als de volwassene maakt een vergelijking, maar ze doen dat op een heel andere manier en komen ook tot een heel andere conclusie. Mijn eigen – niet onderbouwde – verklaring: een kind vergelijkt zichzelf vooral met de eerdere, eigen ervaring. Gisteren kon het nog niet klarinet spelen, nu wel! Omdat een kind continu in ontwikkeling is, groeit het ook steeds verder en blijft het voorlopig nog wel even trots op zichzelf. Volwassenen vergelijken zich in mijn ervaring echter nooit met ‘gisteren toen ik het nog niet kon’, maar met voorbeelden buiten zichzelf, zoals in dit geval een muziekdocent met een heleboel jaar ervaring. Dat kan nooit goed voor je zelfbeeld zijn. Tel daarbij op de hoeveelheid mensen die helemaal niet begint aan muziek maken omdat ze ooit tot de conclusie gekomen zijn dat ze ‘niet muzikaal zijn’ en je begrijpt dat het zelfbeeld niet altijd een positieve factor is, zeker bij volwassenen.

 

 

Vertrouwen

 

Toch zijn gelukkig zowel kinderen als volwassenen in staat tot creativiteit. Wat hierbij een grote rol speelt is het vertrouwen dat je hebt in het kunnen volbrengen van een taak. Zit het met dat vertrouwen wel goed, dan zul je eerder succesvol zijn in het volbrengen van de taak. Ook hier spelen overigens eerdere ervaringen een grote rol. Pretz en Nelson (2017) concludeerden dat het vertrouwen op creatief gebied sterker beïnvloed wordt door eerdere ervaringen dan door de huidige creatieve prestaties die iemand levert. Met andere woorden: indien je vroeger positieve ervaringen hebt opgedaan met creatieve taken en deze tot een goed einde hebt gebracht, zul je met meer vertrouwen aan een nieuwe creatieve activiteit beginnen en ook meer kans hebben op succes. Andersom werkt het net zo: negatieve ervaringen werken lang door, zelfs sterker dan recente positieve ervaringen.

 

Ben je dan helemaal verloren wanneer je weinig positieve ervaringen hebt overgehouden aan creatieve activiteiten van vroeger? Gelukkig niet. Het regelmatig opdoen van nieuwe positieve ervaringen kan het creatieve zelfbeeld versterken, ook op latere leeftijd. Door vooral – en dan herhaal ik de woorden van Austin Kleon nog maar een keer – te doen. Dus ongeacht je zelfbeeld: ga aan de slag!

 

 

Bronnen:

Derks, L. (2013). Het Kreta model – Het model voor het managen van creativiteit. Nijmegen: Coppelaer BV.

Kleon, A. (2019). Keep going. 10 manieren om creatief te blijven in goede en slechte tijden. Tielt: Uitgeverij Lannoo nv.

Pretz, J.E. & Nelson, D. (2017). The creative self. Effects of beliefs, self-efficacy, mindset and identity. Explorations in creativity research. pp. 155-170.

 

Op onregelmatige basis wat inspiratie ontvangen op het gebied van kunst en creativiteit? Sluit je dan aan bij mijn mailinglist!

 

 

No Comments

Post a Comment