Top

Afantasia

Als ik je vraag om aan een bos te denken, wat gebeurt er dan in je hoofd? Ik zie bomen, planten, een voetpad. Een plaatje in mijn hoofd. Ik kan een vogel in de verte horen roepen, ruiken hoe het bos geurt als het net geregend heeft. De licht verende grond onder mijn voeten voelen. Ik kan door het bos lopen, me voorstellen dat het beeld langzaam verandert. Ik zie de zon tussen de bomen door komen en hé, een blauwe olifant! Ook geen enkel probleem om me voor te stellen.

 

 

Afantasia

 

Dat leek me allemaal heel gewoon, tot ik er achter kwam dat niet iedereen dat op die manier kan. Er wordt geschat dat twee tot vijf procent van de bevolking niet in staat is om in hun hoofd iets te ‘zien’ dat er niet is (Maddox, 2019). Zij kunnen wel aan het woord ‘bos’ denken en bedenken dat daar bomen en struiken bij horen (als een soort ‘interne dialoog’), maar zien het bos niet voor zich. De term die hiervoor gebruikt wordt is ‘afantasia’; soms ‘mental blindness’ genoemd.

 

 

Zie je dan echt een boom?

 

Toen ik er over sprak met anderen, kwam ik ook mensen tegen die ‘afantast’ (is dat een woord?) zijn. Sommigen waren zich daar niet van bewust (“zie je dan écht een boom?”), anderen hadden wel gemerkt dat ze anders dachten dan anderen maar daar niet zo bij stil gestaan:

 

“Ik dacht dat iedereen dacht zoals ik. Dus mensen zeggen wel ‘ik kan me iets voorstellen’, maar ik dacht dat ze dan gewoon de woorden in hun hoofd hadden. Ik snap niet hoe je je echt iets kunt voorstellen in plaatjes eigenlijk”.

 

 

Recente ontdekking van afantasia

 

In 2005 ontdekte een 65-jarige man dat hij sinds een beroerte tijdens een operatie niet meer in staat was tot visualiseren. Hij onderging verschillende onderzoeken om te bekijken wat er in de hersenen van de man anders werkte dan bij andere mensen. Deze onderzoeken, uitgevoerd door neuroloog Adam Zeman, lieten zien dat de hersenpatronen van de man afweken tijdens hersenscans (Maddox, 2019). Zo kregen hij en tien andere proefpersonen namen te zien van beroemdheden, met de vraag om zich hun gezicht voor te stellen. Waar bij de tien proefpersonen bepaalde hersengebieden oplichtten tijdens een scan, gebeurde dat bij de man niet. Wanneer hem echter feitelijke vragen gesteld werden naar de oog- of haarkleur van beroemde mensen, wist hij deze vragen net zo goed te beantwoorden als de andere proefpersonen. Wetenschapsjournalist Carl Zimmer publiceerde in 2010 een artikel over Zemans onderzoek in Discovery Magazine, en na deze publicatie kreeg Zeman steeds meer berichten van mensen die niet in staat zijn om te visualiseren. Bij sommigen ontstond dit op latere leeftijd, maar veel mensen waren vanaf jongs af aan niet anders gewend.

 

 

Afantasia en creativiteit

 

Ik ging er altijd vanuit dat het zien van ‘plaatjes in je hoofd’ een onmisbaar onderdeel is van het creatieve proces, maar dat blijkt niet helemaal het geval. Een aantal van de mensen die ik sprak en die zich herkenden in afantasia, ken ik als zeer creatief. Ed Catmull, de voormalig president van Disney en Pixar ontdekte dat hij niet alleen zelf afantast is, maar een aantal van zijn beste animators ook. Ook bleken de artiesten binnen Pixar maar een klein beetje beter te zijn in visualiseren dan de technici (Gallagher, 2019). Goede en originele ideeën kunnen blijkbaar ook op hele andere manieren ontstaan.

 

 

Muziek

 

Mensen met afantasia kunnen vaak ook geen muziek ‘horen’ in hun hoofd. Als muzikant lijkt me dat heel lastig. Ik ben gewend om in elk geval een indruk te krijgen van hoe een muziekstuk klinkt als ik naar de bladmuziek kijk, en dat helpt me bij de mentale voorbereiding van het spelen. Zeker wanneer je een meer ervaren muzikant bent, helpt het ook bij het opsporen van foutjes, op het moment dat voorstelling en werkelijkheid niet met elkaar overeenkomen. Ik heb me -zelfs als muziekschooldocent – nooit gerealiseerd dat dit niet voor iedereen het geval is.

 

 

Heb ik afantasia?

 

Nieuwsgierig of jij afantastische trekjes hebt? Je vindt hier een test van de Universiteit van Exeter waarmee je dit kunt onderzoeken. Wel op basis van je eigen, subjectieve antwoorden, dus ik steek mijn hand niet in het vuur voor de betrouwbaarheid. Het is overigens ook niet zo dat je óf ‘fantast’ of ‘afantast’ bent: (a)fantasia is in verschillende gradaties aanwezig bij mensen. Sommige mensen kunnen zich alleen een vaag beeld creëren, of een vrij algemeen beeld, terwijl anderen zich ook geuren, geluiden, temperatuur kunnen voorstellen.

 

 

Ik ben afantast, heb ik nu een probleem?

 

Hoewel het bestaan van het voorstellingsvermogen al vanaf de 19e eeuw bekend is en onderzocht wordt, is de het afwezig kunnen zijn daarvan nog maar recent ontdekt. Eén van de redenen voor deze late ontdekking zou kunnen zijn, dat het missen van het voorstellingsvermogen niet echt een probleem is. Hoewel mensen met afantasia het visuele geheugen niet goed kunnen inzetten, zijn er andere manieren om informatie voor te stellen, bijvoorbeeld door het gebruik van woorden of symbolen (Maddox, 2019).

 

Voorlopig roept de ontdekking van ‘afantasia’ een heleboel vragen bij me op: hoe kom je tot inspiratie wanneer je je geen voorstelling kunt maken van een beeld? Heb je nooit ‘liedjes in je hoofd’? Hoe droom je? Zie je dan ook geen beelden? Maar wat dan wel?

 

 

Bronnen:

Gallagher, J. (2019). Aphantasia: ex-Pixar chief Ed Catmull says ‘my mind’s eye is blind’. Verkregen 1 februari 2020 van https://www.bbc.com/news/health-47830256

Maddox, L. (2019). Aphantasia: life with no mind’s eye. Verkregen 8 februari 2020 van https://www.sciencefocus.com/the-human-body/aphantasia-life-with-no-minds-eye/
Zimmer, C. (2010). The brain: look deep into the mind’s eye. Verkregen 8 februari 2020 van https://www.discovermagazine.com/mind/the-brain-look-deep-into-the-minds-eye

 

 

Af en toe wat inspiratie ontvangen op het gebied van kunst en creativiteit? Sluit je dan aan bij mijn mailinglist!

No Comments

Post a Comment